Jak rozpoznać u dziecka dysleksję?

Każde dziecko ma indywidualną drogę swojego  własnego rozwoju i nie można hamować rozwoju  jednego dziecka dla zrównania go z innymi lub też odwrotnie.  Należy jedynie wspomagać zróżnicowany rozwój  poszczególnych dzieci uczestniczących w systemie edukacyjnym…..”

R. Więckowski

Dysleksja to specyficzne, czyli nie-globalne trudności w czytaniu i pisaniu u dzieci o prawidłowym rozwoju umysłowym. Przyczyną są zaburzenia percepcji wzrokowej i słuchowej, funkcji ruchowych, koordynacji i integracji percepcyjno-motorycznych, funkcji językowych, lateralizacji oraz orientacji w schemacie ciała i w przestrzeni. Uczniowie z dysleksją stanowią ok. 10-15 % populacji dzieci.

Wyróżniamy następujące postacie dysleksji:

  • Dysleksja właściwa – specyficzne trudności w czytaniu (słowo dysleksja pochodzi od greckiego słowa dys=zły, i łacińskiego lego=czytam),

  • Dysgrafia – trudności w opanowaniu poprawnego poziomu pisma,

  • Dysortografia –trudności w stosowaniu zasad poprawnej pisowni,

  • Dyskalkulia – specyficznych trudności w uczeniu się matematyki.

Możemy też mówić o typach dysleksji:

  • Dysleksja typu wzrokowego: dziecko dużo mówi, poznaje „świat” słuchowo, nie potrafi utrzymać porządku;

  • Dysleksja słuchowego: dziecko mało mówi, poznaje „świat” wzrokowo, wokół siebie utrzymuje porządek;

  • Dysleksja typu przestrzennego: trudności z rozpoznawaniem i wskazywaniem lewej i prawej strony ciała oraz określaniem położenia przedmiotów względem siebie.

Symptomy ryzyka dysleksji:

1. Wiek niemowlęcy(0-1r.ż.):

Motoryka duża: opóźniony lub nietypowy rozwój ruchowy, zazwyczaj brak raczkowania, trudności z utrzymywaniem równowagi w postawie siedzącej i stojącej, minimalne dysfunkcje neurologiczne – np. obniżony tonus mięśniowy, utrzymujące się pierwotne odruchy wrodzone.

2. Wiek poniemowlęcy (2-3 r.ż.):

  • Motoryka duża: opóźniony rozwój ruchowy, trudności z utrzymaniem równowagi, z automatyzacją chodu.

  • Motoryka mała: opóźniony rozwój motoryki rąk, mało zręczne manualnie, nieporadne w samoobsłudze,

  • Funkcje wzrokowe, koordynacja wzrokowo-ruchowa: opóźnienia rozwoju grafomotorycznego, nie próbują same rysować.

  • Funkcje językowe: opóźnienie rozwoju mowy.

3. Wiek przedszkolny (3-5 lat):

  • Motoryka duża: niska sprawność ruchowa w zakresie ruchów całego ciała, słabo biega, problemy z równowagą,

  • Motoryka mała: słaba sprawność ruchowa rąk (trudności z zapinaniem guzików, sznurowaniem, zabawami manipulacyjnymi),

  • Koordynacja wzrokowo-ruchowa: niechęć dorysowania, nieprawidłowy uchwyt, trudności z budowaniem, klockami,

  • Funkcje wzrokowe: nieporadność w rysowaniu, problemy z układankami, puzzlami,

  • Funkcje językowe: opóźniony rozwój mowy, nieprawidłowa artykulacja głosek,przekręcanie wyrazów, problemy z pamięcią sekwencyjną, z zapamiętaniem krótkich wierszyków, mały zasób słownictwa, neologizmy, przekręcanie wyrazów, trudności z rymami.

  • Lateralizacja: brak preferencji jednej ręki,

  • Orientacja w schemacie ciała i przestrzeni: problemy z określeniem stron ciała, mylenie rąk.

4. Klasa „0”

  • Motoryka duża: obniżona sprawność ruchowa, dziecko słabo biega, skacze, ma trudności z wykonywaniem ćwiczeń równoważnych, z jazdą na hulajnodze, rowerze, łyżwach itp.,

  • Motoryka mała: niska sprawność manualna, problemy z samoobsługą (sznurowadła, kokardki, sztućce), niewłaściwy chwyt ołówka, niewłaściwy kierunek kreślenia linii,

  • Koordynacja wzrokowo-ruchowa: trudności z rzucaniem i chwytaniem piłki, trudności ze szlaczkami, odtwarzaniem złożonych figur geometrycznych,

  • Funkcje językowe: wadliwa wymowa, przekręcanie trudnych wyrazów, trudności z używaniem wyrażeń określających stosunki przestrzenne, używaniem podobnych głosek, mylenie nazw zbliżonych fonetycznie, zaburzenia analizy i syntezy głoskowej i sylabowej, trudności z zapamiętywaniem nazw, wierszy, więcej niż jednego polecenia w tym samym czasie, materiału uszeregowanego w serie i sekwencje,

  • Funkcje wzrokowe: trudności z wyróżnianiem elementów z całości i ich syntezowaniem w całość, trudności z odróżnianiem kształtów podobnych (np. liter m -n, l –t -ł) lub identycznych, lecz inaczej położonych w przestrzeni (np. p-g-b-d),
    Lateralizacja:
    utrzymywanie się oburęczności, brak ręki dominującej,

  • Orientacja w schemacie ciała i przestrzeni: trudności ze wskazaniem na sobie części ciała (prawe-lewe), określeniem kierunku na prawo, lewo od siebie,

  • Orientacja w czasie: trudności z określaniem pór roku, dnia,

  • Czytanie: wolne, głoskowanie, przekręcanie wyrazów, bez zrozumienia czytanego tekstu,

  • Pierwsze próby pisania: pisanie liter i cyfr zwierciadlanie, odwzorowywanie wyrazów poprzez zapisywanie ich od strony prawej do lewej.

5. Wiek szkolny (klasa I-III):

  • Motoryka duża: mała sprawność ruchowa całego ciała, trudności z jazdą na hulajnodze, rowerze, wrotkach, nartach,

  • Motoryka mała: obniżona sprawność ruchowa rąk – nie opanowanie w pełni czynności samoobsługowych,

  • Koordynacja wzrokowo-ruchowa: trudności z rzucaniem do celu i chwytaniem, niechęć do rysowania i pisania, zbyt mocny nacisk długopisu, trudności z rysowaniem szlaczków, odtwarzaniem złożonych figur geometrycznych, niski poziom graficzny rysunków i pisania (rysuje brzydko,, robi „ośle uszy”, pisze wolno i niestarannie),

  • Funkcje wzrokowe: trudności z wyróżnianiem elementów z całości lub / i syntetyzowaniem w całość (klocki, układanki), z wyodrębnianiem szczegółów różniących 2 obrazki, z odróżnianiem kształtów podobnych (np. liter m -n, l –t -ł) lub identycznych, lecz inaczej położonych w przestrzeni (np. p –g -b -d),

  • Funkcje językowe: wadliwa wymowa, przekręcanie złożonych wyrazów, agramatyzmy, trudności z używaniem sformułowań dotyczących stosunków przestrzennych, z pamięcią sekwencyjną, z zapamiętaniem i nazwaniem liter, szeregami cyfr, tabliczką mnożenia;

  • Lateralizacja: utrzymywanie się oburęczności,

  • Orientacja w schemacie ciała i przestrzeni: trudność z jednoczesnym określaniem stron ciała, stosunków przestrzennych, pisanie liter i cyfr zwierciadlanie lub / i zapisywanie wyrazów od strony prawej do lewej,

  • Orientacja w czasie: trudność z określeniem pory roku, dnia, czasu na zegarze,

  • Czytanie: wolne, prymitywne (głoskowanie lub sylabizowanie)- ale z małą ilością błędów, albo szybkie z z dużą ilością błędów, niewłaściwie i słabo rozumie czytany tekst,

  • Pisanie: trudności z zapamiętaniem skomplikowanych liter F, H ,Ł, G, mylenie liter o podobnym kształcie l–t –ł ,m -n, identycznych lecz inaczej położonych w przestrzeni p- b- d- g, mylenie liter odpowiadającym głoskom fonetycznie podobnym z-s, w -f, d -t, k -g, trudności z zapisywaniem zmiękczeń, myleniem głosek i- j, ą- om, ę- en, nagminnym opuszczaniem, dodawaniem, przestawianiem, podwajaniem liter i sylab, pisaniem wyrazów bezsensownych, nasilonymi trudności podczas pisania ze słuchu (dyktanda).

Uczniowie, którzy na pewno nie są dyslektykami:

  • Dzieci do 10 r.ż.- mogą najwyżej stanowić grupę dzieci ryzyka dysleksji,

  • Dzieci słabo widzące, niewidome, słabosłyszące i niesłyszące,

  • Dzieci chore neurologicznie – cierpiące na epilepsje, porażenie mózgowe itp.,

  • Dzieci upośledzone umysłowe,

  • Dzieci wywodzące się z ewidentnie zaniedbanych środowisk rodzinnych.

Trudności wynikające z zaburzeń analizy i syntezy wzrokowej

JĘZYK POLSKI I JĘZYKI OBCE:

  • mylenie i zamiana liter o podobnym kształcie,

  • opuszczanie drobnych elementów graficznych i znaków interpunkcyjnych,

  • niewłaściwe rozplanowanie graficzne wyrazów, zły wybór linijek,

  • niestaranna strona graficzna pisma,

  • błędy ortograficzne,

  • nierytmiczne czytanie, długo utrzymujące się literowanie lub głoskowanie,

  • niedokładne odczytywanie, przekręcanie, opuszczanie końcówek, zgadywanie wyrazów,

  • gubienie się w czytanym tekście,

  • słabe rozumienie tekstu lub całkowity brak zrozumienia tekstu czytanego na głos, a czasem nawet po cichu,

  • przestawianie liter, sylab, wyrazów np. „an” zamiast „na”,

  • mylenie kierunku zapisu, pismo lustrzane.

FIZYKA, CHEMIA:

  • trudności z zapamiętaniem wzorów chemicznych np. 2HO, HO2, itp. zamiast H2O,

  • trudności z zapisem reakcji chemicznych,

  • błędne zapisywanie wzorów fizycznych,

  • przekręcanie nazw, kłopoty z ich zapamiętaniem, i prawidłowym zapisaniem.

MATEMATYKA :

  • mylenie cyfr o podobieństwie graficznym: 6-9, 2-5, 4-7,

  • trudności z odczytaniem i zapisem liczb, tzw. czeskie błędy: 12 zamiast 21 lub 121 zamiast 112,

  • niepowodzenia w odczytywaniu wielkich liczb,

  • mylenie się w obliczeniach pisemnych,

  • kłopoty z zapamiętaniem kierunku wykonywania pisemnego mnożenia i dzielenia zwłaszcza, gdy ich nauka dzieje się niemal równocześnie,

  • trudności z zapamiętaniem wzorów matematycznych,

  • częste pomyłki w obliczeniach na ułamkach zwykłych, zwłaszcza gdy równocześnie występuje u dziecka zaburzenie orientacji przestrzennej lub posiada trudności w organizowaniu wzrokowo spostrzeganego materiału w logiczną całość,

  • trudności z odczytywaniem ułamków dziesiętnych, ich wartości są odbiciem lustrzanym względem przecinka np. 1234,056 czyli tysiąc dwieście trzydzieści cztery i pięćdziesiąt sześć tysięcznych, dyslektyk może czytać jako pięćdziesiąt sześć setnych,

  • w przypadku głębokiej dysleksji trudności w odróżnianiu kwadratów, prostokątów, rombów i trapezów.

HISTORIA:

  • kłopoty z zapamiętaniem dat, często dziecko przestawia cyferki w datach,

  • niepowodzenia w zapamiętywaniu nazwisk, nazw państw itp.,

  • trudności w orientacji na mapie.

MUZYKA:

  • niepowodzenia w nauce pisania nut, ich odczytywaniu na pięciolinii.

Trudności wynikające z zaburzeń analizy i syntezy słuchowej:

JĘZYK POLSKI I JĘZYKI OBCE:

  • zamiana głosek dźwięcznych na bezdźwięczne,

  • trudności w wyodrębnianiu głosek w nagłosie lub wygłosie,

  • kłopoty w prawidłowym dokonywaniu syntezy i analizy słuchowej,

  • niepowodzenia w zapamiętywaniu słyszanych treści,

  • nieprawidłowe zmiękczenia, zwłaszcza przez znak zmiękczający, brak różnicowania pisowni „i-j”,

  • opuszczanie końcówek lub zamienianie je na inne,

  • trudności w odróżnianiu samogłosek nosowych od zespołów dźwięcznych,

  • nieumiejętność poprawnego zapisywania wyrazów rzadko używanych lub słyszanych po raz pierwszy,

  • trudności z opanowaniem reguł gramatycznych,

  • liczne błędy przy pisaniu dyktand,

  • przekręcanie tekstu, zamiana wyrazów na wyrazy bliskoznaczne,

  • trudności w stosowaniu reguł ortograficznych ze względu na trudności dokonywania skojarzeń typu „dół-doły”,

  • niemożność opanowania akcentu w języku obcym,

  • rozdzielanie wyrazów lub łączenie wyrazów sąsiadujących ze sobą,

  • liczne błędy w czytaniu: przekręcanie, zamiana, opuszczanie lub dodawanie głosek,
    zacinanie się jąkanie,

  • niepełne rozumienie czytanego tekstu.

MATEMATYKA:

  • trudności w nauce tabliczki mnożenia i dzielenia,

  • nieumiejętność pisania wielkich liczb ze słuchu

MUZYKA:

  • trudności z zapamiętaniem nawet prostych melodii,

  • nieumiejętność wystukiwania lub wyklaskiwania rytmu,

  • nie odróżnianie dźwięków,

  • brak możliwości grania na instrumencie muzycznym.

Trudności wynikające z zaburzeń w orientacji przestrzennej i w lateralizacji:

JĘZYK POLSKI I JĘZYKI OBCE:
objawy i utrudnienia podobne jak przy zaburzeniu sfery wzrokowej.

GEOGRAFIA:

  • trudności w orientacji na mapie, w szczególności na mapie wiszącej, gdyż zazwyczaj w domu dzieci uczą się z małych map na dodatek znajdujących się poziomo,

  • mylenie stron świata.

WYCHOWANIE FIZYCZNE:

  • mylenie stron prawa-lewa,

  • niepowodzenia w grach zręcznościowych, w piłce ręcznej, koszykówce,

  • słaba koordynacja ruchowa,

  • trudności z zapamiętywaniem układów gimnastycznych,częste błędy na musztrach,

  • przy skrzyżowanej lateralizacji trudności wrzucaniu do celu, strzelaniu z wiatrówki,
    nieumiejętność poprawnego oceniania odległości,

  • trudności w opanowaniu sztuki jazdy na rowerze, łyżworolkach, nartach, w chodzeniu na równoważni, szybkie tracenie równowagi.

Jeśli rodzice czy nauczyciele zaobserwują powyższe objawy u dziecka, to należy zgłosić się do najbliższej poradni psychologiczno – pedagogicznej na badania (psycholog, pedagog, ewentualnie logopeda). Ponadto w razie potrzeby uczeń może być skierowany na dodatkowe badania specjalistyczne (neurolog, okulista, laryngolog). Po badaniach wskazany jest udział dziecka w zajęciach korekcyjno – kompensacyjnych na terenie szkoły lub poradni i po zakończonej terapii ponowna diagnoza w poradni psychologiczno – pedagogicznej w celu potwierdzenia bądź wykluczenia dysleksji.

Jolanta Poralla