DZIECI Z ADHD

Coraz więcej rodziców skarży się na swoje pociechy, że nie potrafią skupić się na żadnym zajęciu, że są ciągle w ruchu – takie „żywe srebra”,  że trzeba ciągle im o czymś przypominać, że nigdy nie wiedzą, co jest zadane, a w swoim pokoju mają wieczny bałagan. Coraz więcej nauczycieli zgłasza problem  dzieci, które nie potrafią usiedzieć na lekcji, wiercą się lub chodzą po klasie, zaczepiają innych uczniów, nie kończą zadań, błaznują, a skarcone wybuchają płaczem lub dostają ataku wściekłości.

Częstość występowania ADHD wśród dzieci w młodszym wieku szkolnym jest oceniana na 3-10%. Autorzy polskich podręczników podają nawet wartość 10-15%. Oznacza to, że do każdej klasy uczęszcza co najmniej jeden uczeń, który cierpi na ADHD, a może być ich troje.

CZYM JEST ZESPÓŁ NADPOBUDLIWOŚCI PSYCHORUCHOWEJ

W dużym uproszczeniu możemy powiedzieć, że zespół nadpobudliwości psychoruchowej i zaburzenia koncentracji uwagi uwarunkowane są odmienną pracą mózgu – zaburzona jest równowaga między dwoma podstawowymi neuroprzekaźnikami: noradrenaliną a dopaminą. Jest to uwarunkowane genetycznie, czyli przekazywane z pokolenia na pokolenie. Dziecko nie potrafi działać planowo, kontrolować swoich zachowań, nie jest w stanie  selekcjonować napływających bodźców według ich ważności. Reaguje na te bodźce, które są w tej chwili najsilniejsze.

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej rozpoczyna się już we wczesnym dzieciństwie, ale pełno objawowe ADHD można rozpoznać przed 7 rokiem życia. Cechy zespołu można już zauważyć u noworodka i niemowlęcia w postaci wzmożonej drażliwości, mniejszego zapotrzebowania na sen, zaburzeń łaknienia. Najmniejsza niewygoda pobudza je do przeraźliwego krzyku, który trwa nieraz nawet kilka godzin. Dziecko  bardzo łatwo wpada w gniew, często płacze, ma słaby apetyt i trudno znaleźć przyczynę tego ciągłego niezadowolenia. Gdy zaczyna chodzić, możemy zauważyć nadmierną ruchliwość. W tym wieku nie mówimy jeszcze o rozpoznaniu zespołu nadpobudliwości psychoruchowej, ponieważ u dzieci do lat 3 duża ruchliwość i zmienność uczuciowa jest cechą naturalną.

W wieku przedszkolnym dzieci mogą przejawiać cechy nadruchliwości. W ich zabawach przeważa element ruchowy. Wolą gonitwy, siłowania, zawody niż zabawy ograniczające ruch. Często angażują się w niebezpieczne i ryzykowne przedsięwzięcia. Dochodzi do licznych skaleczeń, złamań, urazów. Zwykłe codzienne czynności wykonują wielokrotnie dłużej niż rówieśnicy a drobne niepowodzenia wzbudzają u nich wybuchy złości.

W przedszkolu lub zerówce pojawiają się pierwsze problemy związane z rozwojem społecznym dziecka, które nie jest w stanie nauczyć się panujących tam reguł. Dzieci bywają agresywne, łatwo je zezłościć lub sprowokować – często stają  się kozłami ofiarnymi. Wraz  z pójściem do szkoły problemy narastają. Uczeń z ADHD zakłóca istniejący ład i porządek w klasie, nie poddaje się tradycyjnemu sposobowi oddziaływania, dezorganizuje przyjęte zasady, denerwuje i dokucza nauczycielom i kolegom, co sprawia, że może być  lekceważone przez nauczycieli i odrzucane przez rówieśników.

Objawy zespołu nadpobudliwości psychoruchowej możemy zaklasyfikować w trzy grupy:

  1. zaburzenia koncentracji uwagi,
  2. kłopoty z kontrolą własnej impulsywności,
  3. nadmierna aktywność ruchowa.

ZABURZENIA KONCENTRACJI UWAGI

 Zaburzenia uwagi to po prostu słabsza zdolność do koncentrowaniu się na zadaniu. Dotyczy to zarówno skierowania uwagi (np. rozpoczęcia słuchania), jak i jej utrzymania (np. ciągłego słuchania). Dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi ma problemy z:

  • skupieniem się na jednej czynności,
  • zastosowaniem się do kolejnych instrukcji,
  • zapamiętaniem, tego co było zadane, zapisywaniem wszystkiego na lekcji,
  • słuchaniem,  tego co się do niego mówi i wykonywaniem do końca poleceń,
  • odrabianiem lekcji,
  • pamiętaniu o zabraniu przyborów szkolnych.

Objawy zaburzeń koncentracji uwagi oraz ich nasilenie nie są identyczne w każdym otoczeniu i w każdej sytuacji. Dziecko będzie miało większe trudności, jeśli będzie się od niego wymagało wysiłku umysłowego, co jest związane z zachowaniem ciągłej uwagi. Takie sytuacje będą miały miejsce, gdy uczeń będzie musiał słuchać nauczyciela, czytać tekst, czy wykonywać inne monotonne czynności. Będzie to również miało miejsce podczas innych sytuacji np.  pracy grupowej w klasie, podczas gier zespołowych.

Co prawda dzieci nadpobudliwe potrafią skupić się na długo podczas interesujących je czynności. Często mogą one godzinami siedzieć przed telewizorem lub komputerem, lub bawić się klockami lego, samochodzikami itp. Nie potrafią jednak skoncentrować się na czymś mniej interesującym.

W naszym mózgu istnieją dwa układy: motywacji i koncentracji. Układ motywacji odpowiada za czynności, które sprawiają nam przyjemność, natomiast drugi za zmuszanie nas do wykonywania mniej interesujących czynności. U dzieci z ADHD gorzej funkcjonuje układ koncentracji, a nie motywacji. Pamiętajmy, że dla dziecka skupienie się przez 15 minut nad tym, co mówi nauczyciel w klasie jest równoznaczne z wysiłkiem dorosłego człowieka, który musi przez 3 godziny uważnie słuchać nudnego wykładu. Ponadto dziecko nie słyszy około 50% tego co się do niego mówi i zapamiętuje około  50% tego co usłyszało.

NADMIERNA IMPULSYWNOŚĆ

 Większość ludzi, jeśli wpadnie na jakiś  pomysł, to wcześniej zastanowi się, czy warto go zrealizować i dopiero potem podejmuje  działanie  lub z niego rezygnuje. U dzieci z ADHD proces ten przebiega odmiennie – jest pomysł i jest on natychmiast realizowany, ponieważ dziecko ma problem z zastanowieniem się (odroczeniem bądź zahamowaniem reakcji). Nie potrafią one przewidzieć konsekwencji swoich zachowań i przez to nie są w stanie dostosować się do panujących zasad, mimo iż je znają.

W wyniku tego dzieci te:

  • często wtrącają się do rozmowy,
  • często wbiegają do pokoju, gdzie pracuje ktoś z dorosłych, mimo wielokrotnego upominania,
  • nieumyślnie i przypadkowo niszczą różne rzeczy,
  • nie potrafią zaplanować swoich działań na przyszłość,

  • są niewolnikami „już” i „zaraz” (trudno jest im przerwać jakąś czynność natychmiast – jeśli mają odejść od telewizora i odrobić lekcje, to słyszymy „zaraz”, jeśli natomiast dziecko chce coś dostać lub zrobić, to zaczyna działać mechanizm „już’- np. nie potrafią czekać na nagrodę),
  • zapominają o umowach, zakazach, dlatego trzeba im o tym przypominać wielokrotnie w ciągu dnia.

NADRUCHLIWOŚĆ

 O nadruchliwości mówimy wtedy, gdy dziecko jest bardziej niż jego rówieśnicy ruchliwe i żywe, szczególnie w sytuacjach, kiedy wymaga się od niego długiego i spokojnego siedzenia. Nadruchliwość to także niepokój w obrębie miejsca siedzenia (wiercenie się, kręcenie, machanie rękami i nogami, często bawienie się różnymi przedmiotami – długopisem, gumką) oraz nadmierna gadatliwość.

Sama  nadruchliwość nie stanowi większego problemu, jednak w połączeniu z impulsywnością stanowi mieszankę wybuchową. Bowiem dziecko nie będzie w  stanie przewidzieć konsekwencji swojego postępowania – „najpierw zrobi, a potem pomyśli”. Dlatego w szkole będzie chodzić po klasie lub stale wiercić się w ławce, a na biegając przerwach będzie potrącało większość uczniów.

Nie można powstrzymać ruchliwości dziecka, można jedynie sprawić, aby jak najmniej przeszkadzało to  wszystkim w życiu. Możemy pomóc dziecku  pozbyć się nadmiaru energii np. poprzez sport, jazdę na rowerze, spacery z psem itp.

INNE TYPOWE OBJAWY U DZIECI Z ADHD

  •  niedojrzałość emocjonalna i społeczna. Dzieci zachowują się tak, jakby były młodsze niż w rzeczywistości;
  • słabe rozumienie pojęcia czasu – problemy z praktycznym zrozumieniem i zaplanowaniem sobie czasu na różne działania;
  • ciągłe dyskutowanie – „mistrzowie dyskusji”- dzieci godzinami potrafią dyskutować na temat sensowności wykonania jakiejś pracy czy zadania;
  • szybsze i bardziej emocjonalne reagowanie na różne wydarzenia niż rówieśnicy oraz  łatwość przechodzenia w skrajne nastroje ( radość w gniew i na odwrót).

Objawy zespołu nadpobudliwości psychoruchowej mogą trwać latami  – u 30% do 50% osób utrzymują się do dorosłości, a u pozostałych  zmniejszają się wraz z wiekiem. Najwcześniej ustępuje nadruchliwość – dziecko w pierwszej klasie biegało po klasie, w trzeciej już tylko się wierci. W okresie dorastania występują problemy z koncentracją uwagi oraz trudności w nauce. Dzieci funkcjonują poniżej swoich potencjalnych możliwości.

Mają problemy w kontaktach społecznych  z rówieśnikami, nauczycielami oraz z rodzicami. Często mają zaniżoną samoocenę. Przetrwanie zespołu nadpobudliwości psychoruchowej grozi zwiększonym ryzykiem rozwinięcia się pewnych zachowań antyspołecznych, wpadnięciem w konflikt w prawo, uzależnieniem od alkoholu, narkotyków, wystąpieniem depresji, czy możliwością  popełnienia samobójstwa.

DIAGNOZA DZIECKA Z ADHD

Rozpoznanie ADHD wymaga czasu i współudziału różnych specjalistów: pediatry, neurologa, psychiatry, psychologa, pedagoga. Przed postawieniem diagnozy trzeba wykluczyć istnienie chorób somatycznych. Zaburzenia uwagi mogą być m. in. symptomami następujących chorób: nadczynności tarczycy, astmy, chorób reumatycznych, alergii, chorób wątroby, wad serca, niektórych chorób pasożytniczych, przewlekłego zatrucia ołowiem. Kłopoty z koncentracją mogą mieć dzieci z wadą wzroku, z uszkodzeniem słuchu. Obraz podobny do nadpobudliwości psychoruchowej występuje w zapaleniach mózgu, epilepsji, w wolno rosnących guzach, w pląsawicy mniejszej, chorobach zwyrodnieniowych.

Konieczna jest również diagnoza intelektu – zazwyczaj w poradni psychologiczno – pedagogicznej. Dzieci upośledzone umysłowo mogą przejawiać objawy zaburzenia koncentracji uwagi, kiedy stawia się je w sytuacjach zbyt dla nich trudnych. Dziecko, które nie rozumie, o czym mówi się na lekcji, nie uważa, może chodzić po klasie. Dziecko o wybitnej inteligencji także może przeszkadzać nauczycielowi w prowadzeniu lekcji, bo kiedy zrozumie temat (a zajmuje mu to kilka minut) zaczyna zajmować się swoimi sprawami.

Podczas diagnozy trzeba wykluczyć istnienie zaburzeń lękowych, całościowych zaburzeń rozwoju (autyzmu), depresji, czy manii.

Niepokój i zaburzenia koncentracji mogą wystąpić także u dzieci narażonych na silny stres (choroba lub rozwód rodziców, śmierć kogoś z rodziny), u dziecka maltretowanego fizycznie, wykorzystywanego seksualnie, niedożywionego, czy pochodzącego z niewydolnie wychowawczego domu.

Idealna diagnostyka powinna więc uwzględniać:

  • wywiad od rodziców,
  • informacje od nauczyciela na temat zachowania dziecka szkole lub przedszkolu,
  • badanie pediatryczne,
  • badanie neurologiczne,
  • badanie psychiatryczne,
  • badanie psychologiczne.

Leczenie dzieci z ADHD może odbywać się za pomocą  farmakoterapii przez lekarza psychiatrę. Dotyczy to takich sytuacji, gdy bardzo nasilone są objawy i wszelkie inne formy pomocy dziecku jak poradnictwo, współpraca ze szkołą, czy specjalne systemy nauczania nie przynoszą efektów.

Leki te mogą spowodować, że:

  • dziecko zacznie słyszeć, co się do niego mówi,
  • łatwiej zapanuje nad potrzebą ruchu i mówienia,
  • łatwiej mu będzie przez chwilę pomyśleć, zanim coś zrobi,
  • łatwiej mu będzie skupić się podczas pracy i nauki.

Postawienie diagnozy dziecku z ADHD i otoczenie go opieką ułatwi mu życie i zmieni jego status w otoczeniu. Z dziecka niegrzecznego, źle wychowanego, ciągle karconego stanie się dzieckiem wymagającym szczególnej pomocy i opieki. Z rodziców i nauczycieli zdejmie się natomiast poczucie winy za niewydolność wychowawczą.

Większość dzieci z ADHD ma przeciętny lub  ponadprzeciętny iloraz inteligencji. Wśród sławnych ludzi, którzy cierpieli na zespół nadpobudliwości psychoruchowej byli m.in.:

  • Albert Einstein – wybitny fizyk,
  • Leonardo da Vinci – malarz, architekt, konstruktor,
  • Thomas Edison – wynalazca m.in. żarówki i gramofonu,
  • Winston Churchill – premier Wielkiej Brytanii.

Drogi rodzicu, jeśli większość z poniższych twierdzeń odnosi się do Twojego dziecka,  nie wahaj się, zgłoś się do najbliższej poradni psychologiczno-pedagogicznej, tam na pewno otrzymasz pomoc!

Czy dziecko:

  • biega, skacze, stale się kręci, często bez powodu, wszędzie jest go „pełno”,
  • niechętnie włącza się do zajęć grupowych, a jeśli do tego dojdzie, ma trudności z poczekaniem na swoją kolej, przestrzeganiem zasad panujących w grupie,
  • podczas zajęć w szkole, wychodzi z ławki, spaceruje po klasie, wygląda przez okno,
  • bez przerwy rozmawia w czasie trwania lekcji,
  • zmuszone do pozostania w jednym miejscu, wykonuje wiele ruchów wokół własnego ciała, np.: macha nogami, rusza ramionami, skubie wargi, bawi się włosami, gryzie ołówki,

  • nie jest w stanie przez dłuższy czas skupić się na zadaniu, zwłaszcza szkolnym (np. rozmawia na tematy nie związane z zadaniem domowym lub pod byle pretekstem wstaje od biurka),
  • wtrąca się do rozmów, przerywa nauczycielom podczas lekcji, odpowiada na pytanie, zanim usłyszy czy przeczyta całą jego treść,
  • wszystko je rozprasza (np. przejeżdżający samochód podczas odrabiania lekcji),
  • ma wieczny bałagan wokół siebie,
  • szybko rezygnuje z wykonywania zadań wymagających  wysiłku i skupienia,
  • gubi różne przedmioty (np. przybory szkolne),

  • zapomina odrabiać prace domowe lub odrabia je niedbale, popełniając wiele „niepotrzebnych” błędów,
  • nie słucha, co się do niego mówi, jakby było nieobecne,
  • łatwo wpada w złość, co przejawia się krzykiem lub niszczeniem przedmiotów (np. rysunków, z których nie jest zadowolone),
  • reaguje nadmiernym lękiem na wiele sytuacji.

Wychowywanie dziecka nadpobudliwego to ciężka, mozolna  praca, która zdaje się być uciążliwą walką i która sprawia, że rodzice często doświadczają negatywnych uczuć: poczucia winy, bezradności, osamotnienia, zmęczenia, smutku, poczucia klęski, złości. Rodzice tych dzieci ciągle słyszą niepochlebne uwagi o swoim dziecku: „jak go wychowaliście ?”, „co za niegrzeczne dziecko”, „nie możecie coś z nim zrobić?”.

Dziecko z ADHD wymaga dodatkowej uwagi ze strony dorosłych i ciągle naraża swoich najbliższych na nieoczekiwane stresy. Z kolei nauczyciele często są zestresowani, zmęczeni ciągłym poszukiwaniem pozytywnych kontaktów z nadpobudliwym dzieckiem, mając pod opieką całą klasę, gdzie każdy z uczniów ma inne potrzeby i problemy.   Jak pracować tym dziećmi – o tym w następnym artykule.

Bibliografia:

1.Coopre P., Deus K.: „Zrozumieć dziecko z nadpobudliwością psychoruchową”, Akademia Pedagogiki Specjalnej, Warszawa 2001

2. Wolańczyk T., Kołakowski A., Skotnicka M.: „Nadpobudliwość psychoruchowa u dzieci”, Bifolium Lublin 1999

Opracowała: Jolanta Poralla